Từ xưởng cơ khí đến chuỗi giá trị đóng tàu toàn cầu: Cơ hội nào cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam?

Ngành đóng tàu không chỉ mở ra cơ hội cho các nhà máy lắp ráp mà còn cho hàng nghìn doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Hiểu cách chuỗi giá trị vận hành sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam xác định đúng lợi thế, nâng cao năng lực và từng bước tham gia vào mạng lưới cung ứng toàn cầu.

Ngành đóng tàu là một trong những ngành sản xuất có chuỗi cung ứng phức tạp nhất thế giới. Mỗi con tàu thương mại được tạo nên từ hàng chục nghìn linh kiện, thiết bị và vật liệu đến từ hàng trăm doanh nghiệp khác nhau. Điều đó đồng nghĩa với việc giá trị của ngành không chỉ nằm ở các nhà máy đóng tàu, mà còn nằm ở mạng lưới nhà cung ứng phía sau.

Theo phân tích của OECD, những quốc gia dẫn đầu như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc hay các nước châu Âu đều không phát triển ngành đóng tàu chỉ bằng năng lực lắp ráp. Điểm mạnh lớn nhất của họ là sở hữu hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ đủ sâu để đáp ứng từ vật liệu, cơ khí chính xác, điện – điện tử đến các hệ thống điều khiển và dịch vụ kỹ thuật.

Đây cũng chính là cơ hội mà doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam có thể khai thác trong giai đoạn mới.

Chuỗi giá trị ngành đóng tàu đang thay đổi

Trong nhiều năm qua, ngành đóng tàu thế giới liên tục dịch chuyển theo hướng chuyên môn hóa và phân chia công việc giữa nhiều quốc gia.

Các xưởng đóng tàu tập trung vào thiết kế, tích hợp và lắp ráp cuối cùng, trong khi phần lớn linh kiện được sản xuất bởi các doanh nghiệp chuyên biệt. Động cơ có thể đến từ một quốc gia, hệ thống điều khiển từ quốc gia khác, còn cảm biến, cáp điện hay thiết bị cứu sinh lại do những nhà cung ứng khác đảm nhiệm.

Mô hình này giúp các nhà sản xuất tận dụng chuyên môn của từng doanh nghiệp, đồng thời tạo cơ hội cho những nhà cung ứng mới tham gia nếu đáp ứng được các tiêu chuẩn về chất lượng, chi phí và thời gian giao hàng.

Vì sao công nghiệp hỗ trợ quyết định năng lực cạnh tranh?

Một nhà máy đóng tàu có thể sở hữu công nghệ hiện đại, nhưng nếu thiếu nguồn cung ổn định về thép, động cơ, van, cáp điện hay hệ thống điều khiển, toàn bộ tiến độ dự án đều có thể bị ảnh hưởng.

Đó là lý do các quốc gia có ngành đóng tàu phát triển luôn đầu tư mạnh vào mạng lưới nhà cung ứng trong nước. Khi tỷ lệ nội địa hóa tăng, doanh nghiệp có thể rút ngắn thời gian giao hàng, giảm chi phí logistics, chủ động nguồn cung và nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng.

Đối với các nhà mua hàng quốc tế, một hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ mạnh cũng đồng nghĩa với chuỗi cung ứng ổn định và ít rủi ro hơn.

Doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia ở đâu?

Nhìn vào danh mục linh kiện của một con tàu hiện đại, có thể thấy rất nhiều nhóm sản phẩm phù hợp với năng lực của doanh nghiệp Việt Nam.

Trong lĩnh vực cơ khí, doanh nghiệp có thể sản xuất kết cấu thép, chi tiết gia công CNC, trục truyền động, bánh răng, mặt bích, giá đỡ và các cụm hàn.

Ở lĩnh vực điện – điện tử, cơ hội nằm ở tủ điện, dây cáp, đầu nối, bảng mạch, cảm biến, thiết bị điều khiển và các cụm lắp ráp điện.

Các doanh nghiệp nhựa và cao su có thể cung cấp gioăng kỹ thuật, chi tiết ép phun, vật liệu cách nhiệt hoặc các linh kiện chống rung.

Bên cạnh đó, nhu cầu về sơn chống ăn mòn, vật liệu bảo vệ bề mặt, thiết bị an toàn, nội thất tàu, phần mềm điều khiển và giải pháp tự động hóa cũng đang tăng cùng với xu hướng đóng tàu thông minh.

Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp không cần sản xuất toàn bộ hệ thống. Trong chuỗi giá trị toàn cầu, nhiều nhà cung ứng chỉ tập trung vào một nhóm linh kiện nhưng vẫn giữ vai trò không thể thay thế.

Những điều doanh nghiệp cần chuẩn bị

Để tham gia chuỗi cung ứng ngành đóng tàu, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy sản xuất theo đơn hàng sang tư duy phát triển năng lực dài hạn.

Trước hết là đầu tư vào chất lượng và khả năng kiểm soát quy trình nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Tiếp theo là xây dựng hệ thống quản lý có khả năng truy xuất nguồn gốc, bảo đảm giao hàng đúng hạn và duy trì chất lượng ổn định qua nhiều lô sản xuất.

Song song với đó, doanh nghiệp cần chú trọng các yêu cầu mới về phát triển bền vững, an toàn lao động và quản trị chuỗi cung ứng. Đây đang là những tiêu chí ngày càng được các nhà đóng tàu và nhà mua hàng quốc tế quan tâm khi lựa chọn đối tác.

Cuối cùng, việc chủ động tham gia các hiệp hội ngành nghề, triển lãm công nghiệp và chương trình kết nối nhà cung ứng sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp với khách hàng tiềm năng và cập nhật xu hướng công nghệ mới.

Từ một linh kiện đến thị trường toàn cầu

Bài học lớn nhất từ chuỗi giá trị ngành đóng tàu là không phải mọi doanh nghiệp đều cần trở thành nhà đóng tàu. Giá trị thực sự nằm ở việc làm chủ một nhóm linh kiện, một công nghệ hoặc một công đoạn mà thị trường luôn cần.

Đối với doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam, đây là thời điểm thuận lợi để tận dụng năng lực sẵn có trong cơ khí, điện – điện tử, vật liệu và tự động hóa nhằm từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong ngành đóng tàu, cũng như nhiều ngành sản xuất khác, thành công không được đo bằng kích thước của nhà máy, mà bằng vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị. Khi trở thành một mắt xích đáng tin cậy, dù chỉ cung cấp một linh kiện nhỏ, doanh nghiệp vẫn có thể tạo ra giá trị lớn và phát triển bền vững trên thị trường quốc tế.